Geen vrede zonder vrede met jezelf
Op 27 april overleed Edith Eva Eger. Acht dagen nadat Rolinka Klein Kranenburg een dienst aan haar wijdde als ‘moderne profeet’. Edith werd bijna honderd. Ze was negentig toen haar boek De keuze de wereld over ging. Haar boodschap raakte miljoenen mensen: hoe donker het ook is, er blijft een innerlijke ruimte waarin je kunt kiezen. Kiezen of je verbittert en overleeft — of vrede sluit en leeft.
Voor Edith Eger is die innerlijke ruimte de liefde. Daardoor kun je altijd iets kiezen, hoe lastig dat ook lijkt als het duister is in je persoonlijk leven of in de wereld. Edith benadrukt dat weglopen voor je pijn niet helpt. Je kunt niet helen wat je niet kunt voelen, you cannot heal what you cannot feel. Je moet je leven mét je pijn onder ogen zien.
Dansen voor Mengele
Edith werd geboren in Hongarije in een Joods gezin. Ze was een veelbelovende balletdanseres en turnster. Maar in 1944 werd het gezin opgepakt en kwam in Auschwitz. Vader werd van zijn gezin gescheiden; Edith, haar zus en haar moeder stonden in een andere rij. Haar moeder zei iets tegen haar, wat haar levenslang bijblijft: “Wat er ook gebeurt, niemand kan je afnemen wat jij in je geest bewaart.” Meteen daarna werd aan Edith gevraagd: “Is dat je moeder of je zus?” Edith antwoordde: “Mijn moeder”. Het gevolg was dat haar moeder meteen de dood in werd gestuurd. Dit moment bleef haar altijd bezig houden. Had ze anders kunnen kiezen en zo haar moeder kunnen redden? Diezelfde avond moest ze voor kamparts Josef Mengele dansen. In haar hoofd verbeeldde ze zich een prachtig podium en ze danste Romeo en Julia. Op dat moment wist ze dat de woorden van haar moeder diepe waarheid bevatten.
Van zwijgen naar spreken
Ondanks verschrikkelijke ontberingen overleeft ze – ternauwernood – de concentratiekampen. Dertig jaar zwijgt ze over haar ervaringen. Op haar veertigste gaat ze psychologie studeren en wordt ze therapeut. Ze ontdekt dat zwijgen over Auschwitz haar niet helpt. In 1990 bezoekt ze Auschwitz en andere plekken om haar verdrongen emoties onder ogen te zien. ‘Toen ik hier gisteren aan kwam, dacht ik dat mijn aanwezigheid een gezonde soort wraak was’, schrijft ze hierover in haar boek. ‘Als we wraak zoeken, zelfs wraak zonder
geweld, blijven we in kringetjes ronddraaien en ontwikkelen we ons niet (…). Dus stond ik op de plek van Hitlers voormalige woning en vergaf ik hem. (…) Ik liet het gaan, bevrijdde me van het deel dat zich bijna heel mijn volwassen leven had ingespannen om Hitler geketend te houden. Maar zolang ik vasthield aan die woede, zat ik aan hem vastgeketend, opgesloten in het beschadigde verleden. Vergeven is rouwen – om wat er is gebeurd, om wat er niet is gebeurd – en de hoop op een ander verleden opgeven. Het leven accepteren zoals het was en zoals het is.’ (De keuze, pag. 251.)
Lessen van Edith Eger
Edith Eger oordeelt niet maar luistert, als therapeut en als schrijfster. Ze blijft je uitnodigen om terug te keren naar de pijnplek totdat je klaar bent voor een volgende stap. Edith weet dat onder agressie vaak angst of schaamte zit. Ze roept je op om toe te laten wat er is en alles te doorvoelen wat zich aandient. Juist dan kan er iets verschuiven, kan zich iets openen.
Wie middenin een storm zit, heeft geen idee wat er gebeurt en waarom, en hoe lang het zal duren. Edith gebruikt het beeld van een concentratiekamp om de situatie te beschrijven van mensen die vastzitten. Het is een beladen beeld, maar ze wéét waar ze het over heeft. Het beeld maakt zichtbaar hoe diep de duisternis kan toeslaan. Wat houdt ons gaande als alles kapot is? De liefde als innerlijke ruimte; de liefde als iemand die bij je blijft in je kwetsbaarheid. Daaraan kun je – soms, achteraf – merken dat God aanwezig is. Dat je gedragen wordt. Of, zoals de uit Rusland gevluchte theologe Katja Tolstoj eens tegen me zei: ‘Ik geloof dat God ook daar is waar het kwaad is.’
Edith was er diep van overtuigd dat elk mens intens kostbaar is. En dat trauma’s pas kunnen helen als mensen hun eigen kostbaarheid kunnen ontdekken en omarmen. Dat strookt met een diepe Bijbelse waarheid: ik en jij, we zijn kostbare mensenkinderen, door God gekend, gewild en gekoesterd.
Edith wijst ons de weg naar vrede. Echte vrede begint altijd bij vrede in en met onszelf. Persoonlijk geloof ik dat de basis daarvoor werd gelegd door Jezus. Door Hem hebben we vrede met God, zegt Paulus in Romeinen 5:1.
Bij dit artikel heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de overdenking van Rolinka over Edith Eger op 19 april in de Veenkerk. Terugkijken naar deze kerkdienst, waar ook enkele filmpjes van Edith Eger vertoond werd, kan via deze link.
Peter Siebe


